Đề tài cấp Bộ

SỰ CẦN THIẾT, MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA CỦA SỰ PHÂN CHIA THU NHẬP CÔNG GIỮA CHÍNH QUYỀN TRUNG ƯƠNG VÀ CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG  

Ths. Bùi Đức Hiển

Viện Nhà nước và Pháp luật

1. Sự cần thiết phải phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương

Lý luân về nhà nước và pháp luật đã chỉ ra để quản lý được xã hội được hiệu quả, nhà nước phải phân chia lãnh thổ thành các đơn vị hành chính[1]. Về cơ bản, trên thế giới có thể chia thành các mô hình khác nhau như: mô hình nhà nước liên bang và mô hình nhà nước đơn nhất. Ở mô hình nhà nước liên bang có sự phân cấp giữa nhà nước liên bang với nhà nước bang, còn ở mô hình nhà nước đơn nhất về nguyên tắc quyền lực nhà nước được tổ chức thống nhất từ trung ương tới địa phương, nhưng vẫn có những sự phân cấp nhất định giữa trung ương và địa phương. Việc phân cấp không chỉ thể hiện bề ngoài là các đơn vị hành chính lãnh thổ mà ngay trong tổ chức của bộ máy chính quyền các cấp từ trung ương đến địa phương cũng có sự phân cấp tương ứng, trong đó có sự phân cấp về quản lý thu, chi ngân sách[2].

Theo pháp luật Ngân sách hiện hành thì: ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước (Điều 1). Thu ngân sách nhà nước bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Ngân sách nhà nước được phân chia thành ngân sách trung ương và ngân sách địa phương (trong đó ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân). Do vậy theo chúng tôi phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương là việc phân chia các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật, trong đó chỉ rõ khoản nào thuộc ngân sách trung ương, khoản nào thuộc nguồn thu của địa phương nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của NSNN.

Phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương ở nước ta hiện nay rất quan trọng và cần thiết. Bởi các lý do sau:

          Một là, nếu không có sự phân chia nguồn thu giữa trung ương và địa phương sẽ dẫn đến nhiều vấn đề, như: 1) về mặt lý thuyết, trong một quốc gia có sự phân chia thành nhiều đơn vị hành chính mà tất cả các nguồn thu đều tập trung vào ngân sách trung ương thì sẽ thiếu đi logic, thiếu đồng bộ về tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước trung ương và địa phương; 2) không có sự phân chia nguồn thu dẫn tới sự không rõ ràng trong thu chi tài chính làm cho các địa phương thiếu chủ động, ỷ lại TW trong các chính sách phát triển kinh tế, xã hội… Còn trung ương do phải quản lý một ngân sách khổng lồ giữa vô vàn nhiệm vụ chi cũng như yêu cầu của các địa phương nên sẽ khó khăn hơn trong việc hoạch định các chính sách phát triển kinh tế, xã hội ở tầm quốc gia và cả các địa phương của mình. Điều đó làm chậm tốc độ phát triển kinh tế, xã hội ở địa phương và về lâu dài là cả quốc gia.

Hai là, việc phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương phù hợp với xu hướng chung của thế giới về đẩy mạnh phân cấp giữa trung ương và địa phương (Nhật Bản, Tây Ban Nha, Mỹ…). Đồng thời đáp ứng yêu cầu khách quan, tất yếu trong lộ trình  xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại, từng bước hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Vì nền hành chính hiện đại đòi hỏi cần phải có sự phân chia nguồn thu rõ ràng và minh bạch.

Ba là, phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương phù hợp với quan điểm của Đảng và Nhà nước trong việc nâng cao tính độc lập, chủ động, linh hoạt của các cấp hành chính từ trung ương đến địa phương trong các kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội. Có thể thấy việc phân chia nguồn thu nhập công rõ ràng, giúp địa phương tự chủ được ngân sách hoạch định chính sách và nhiệm vụ phát triển địa phương không phải phụ thuộc quá nhiều vào nguồn ngân sách từ cấp trên. Đồng thời tạo điều kiện để các cơ quan quản lý Nhà nước ở trung ương tập trung vào thực hiện chức năng  điều hành, chỉ đạo, xây dựng và hoạch định các kế hoạch, chính sách, pháp luật chiến lược quản lý vĩ mô nền kinh tế – xã hội đất nước. Ví dụ: trong hoạt động thu hút đầu tư nước ngoài, việc phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương rõ ràng, sẽ giúp địa phương năng động, chủ động, tự chủ hơn trong việc “trải thảm đỏ” kêu gọi đầu tư để phát triển kinh tế địa phương. Đặc biệt là các ngành, lĩnh vực kinh tế có nguồn thu thuộc địa phương góp phần tăng thêm nguồn thu cho địa phương và thúc đẩy kinh tế, xã hội địa phương phát triển nâng cao phúc lợi xã hội và đời sống cho nhân dân, thậm chí trong chừng mực nhất định sự phát triển của địa phương sẽ đóng góp nhiều hơn cho sự gia tăng của ngân sách trung ương…

Bốn là, việc phân chia thu nhập công giữa trung ương và địa phương được thực hiện ở cấp trung ương và các cấp hành chính có hội đồng nhân dân và ủy ban nhân dân ở địa phương. Điều đó giúp xác định nguồn thu nào thuộc ngân sách trung ương, nguồn thu nào thuộc ngân sách các cấp ở địa phương và giá trị của nguồn thu ở trung ương cũng như ở địa phương là bao nhiêu. Việc phân chia này cũng đảm bảo sự tương thích, thống nhất trong tổ chức, thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương;

   Năm là, phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương được quy định cụ thể, minh bạch trong pháp luật về ngân sách cũng tạo điều kiện cho việc kiểm tra, thanh tra các hoạt động quản lý Nhà nước về ngân sách, đặc biệt là các hoạt động liên quan đến thu và chi ngân sách của các cấp, góp phần bảo vệ và đảm bảo sử dụng ngân sách nhà nước hiệu quả đồng thời làm lành mạnh, minh bạch nền tài chính quốc gia.

Qua những trình bày trên có thể khẳng định việc phân chia nguồn thu nhập công giữa chính quyền địa phương và chính quyền trung ương là cần thiết.

3. Mục đích của sự phân chia thu nhập công giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương

Có thể nói mỗi nhà nước trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình đều những mục đích nhất định. Mục đích rõ ràng giúp các cơ quan Nhà nước thực hiện có hiệu quả hơn chức năng, nhiệm vụ của mình. Hiểu nôm na thì mục đích là cái hướng chúng ta tới, còn động cơ là cái thúc đẩy chúng ta. Theo Từ điển Tiếng Việt của Nhà xuất bản Đà Nẵng năm 2006: “mục đích là cái đặt ra làm đích nhằm đạt cho được”. Trong việc phân cấp ngân sách nói chung, việc phân chia nguồn thu giữa trung ương và địa phương nói riêng của mỗi quốc gia đều có những mục đích nhất định. Để đạt được những mục đích đó các nhà nước thường ban hành ra các quy định pháp luật. Những quy định cụ thể về phân chia nguồn thu nhập công giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương theo chúng tôi nhằm những mục đích của sau:

Thứ nhất, phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương nhằm quản lý nền tài chính quốc gia minh bạch và có hiệu quả góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế các địa phương cũng như cả nước. Vì nếu nền tài chính quốc gia chỉ tập trung vào một quỹ của trung ương thì khó có thể đảm bảo cho hoạt động phát triển kinh tế ở địa phương có hiệu quả được, đặc biệt khi mà nước ta vẫn còn cơ chế xin cho và thủ tục hành chính nặng nề như hiện nay;

Thứ hai, việc phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương nhằm nâng cao, phát huy tính chủ động và trách nhiệm của các cấp trong quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước. Điều này là hoàn toàn hợp lý bởi khi việc phân chia nguồn thu được rõ ràng thì các địa phương trên cơ sở nguồn thu có được sẽ chủ động hoạch định các kế hoạch phát triển kinh tế xã hội… dựa trên nguồn thu sẵn có ở địa phương. Còn trung ương trên cơ sở nguồn thu của mình và yêu cầu phát triển kinh tế đất nước, cũng như địa phương sẽ hoạch định phát triển kinh tế xã hội trên phạm vi cả nước cũng như hỗ trợ cho các địa phương…

Thứ ba, phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương góp phần củng cố kỷ luật tài chính, sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả ngân sách và tài sản của Nhà nước. Bởi khi nguồn thu được phân định rõ ràng thì các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương phải chịu trách nhiệm trong việc quản lý thu, chi và sử dụng ngân sách nhà nước tiết kiệm, hiệu quả.

          Thứ tư, việc phân chia nguồn thu giữa trung ương và địa phương còn góp phần đảm bảo sự cân bằng trong việc phát triển các vùng kinh tế của đất nước. Vì các tỉnh, thành phố có nhiều nguồn thu và nguồn thu lớn thường là những địa phương đóng góp nhiều nhất cho ngân sách trung ương và thường ít nhận sự đầu tư trở lại của ngân sách trung ương bởi vì nguồn thu của địa phương đã được đảm bảo. Do vậy trung ương sẽ dùng nguồn ngân sách thu được này để đầu tư cho các địa phương có ít nguồn thu để phát triển kinh tế xã hội ở những địa phương này.

Thứ năm, thực tiễn cho thấy cả trung ương và địa phương đều có nhiều nhiệm vụ chi khác nhau. Ví dụ ở trung ương có khoản chi trả nợ gốc, lãi do Chính phủ vay hay chi cho các khoản vay của các địa phương… Do vậy những khoản thu này sẽ góp phần cho các cấp ngân sách thực hiện được chủ động nhiệm vụ chi của mình;

Thứ sáu, phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương minh bạch về quản lý thu, chi ngân sách còn góp phần làm tăng niềm tin của các nhà đầu trong và ngoài nước, đẩy mạnh phát triển kinh tế nâng cao đời sống nhân dân, bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại của từng địa phương cũng như cả nước.

4. Ý nghĩa của sự phân chia thu nhập công giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương

Ý nghĩa là nghĩa lý của nghĩa hay cũng có thể hiểu là giá trị, tác dụng. Việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa chính quyền trung ương và chính  quyền địa phương có nhiều ý nghĩa quan trọng và thiết thực thể hiện ở các điểm sau:

Một là, việc phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương có ý nghĩa to lớn trong quá trình đẩy mạnh thực hiện phân cấp quản lý giữa trung ương và địa phương ở nước ta, trong đó phân chia nguồn thu nhập công là một phần của quá trình này. Đáp ứng yêu cầu của xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Hai là, việc phân chia nguồn thu giữa trung ương và địa phương có ý nghĩa trong việc tạo ra sự độc lập tương đối cho các hoạt động quản lý nhà nước đồng thời làm giảm sự phụ thuộc của địa phương vào trung ương.

Ba là, việc phân chia nguồn thu và khoản chi giữa trung ương và địa phương giúp các cơ cấp chính quyền thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình hiệu quả hơn góp phần phát triển địa phương và đất nước trên cơ sở phân định nguồn thu và chi được rõ ràng.

Bốn là, phân chia nguồn thu nhập công giữa trung ương và địa phương có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm các cơ quan quản lý nhà nước trong việc quản lý và sử dụng có hiệu quả nguồn thu này.

 

 


[1] Trừ một số quốc gia quá nhỏ thì việc phân chia thành lãnh thổ ở mức độ thấp hơn. Ví dụ như Singapo, Brunay, Sanmarino.

[2] Về phân cấp có thể được phân loại thành: phân cấp quản lý về chính trị (political decentralisation), phân cấp quản lý về hành chính (administrative decentralisation), phân cấp quản lý về ngân sách (fiscal decentralisation) và phân cấp quản lý về kinh tế (economic decentralization).

Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: